Bên lề vạch 30 mét: Thái Lan và phán quyết giữ nguyên kết quả 4x100m nam ASIAD 2026

Tối 28 tháng 9, tôi ngồi ở hàng ghế thứ tư tính từ đường pít, ngang đúng khu vực chuyển tiếp thứ hai của nội dung 4x100m nam. Phía sau lưng tôi còn nguyên những chiếc ghế trống, trên mỗi ghế là một tờ chương trình thi đấu chưa ai mở. Trên đường chạy, Zheng Ke Li đưa tay ra sau lưng và Wang Zheng Jia đã tăng tốc từ trước khi cây gậy chạm vào lòng bàn tay. Hai người hoàn thành động tác đó trong chưa đầy một giây. Phải hơn một giờ sau, ban trọng tài mới kết luận được một giây ấy có hợp lệ hay không.

Nhìn bảng tỷ số, tôi học được cách đọc những gì không được ghi.

Kết quả niêm yết cuối cùng: Trung Quốc về nhất với 38 giây 17, Đài Loan nhận huy chương bạc với 38 giây 32, Hàn Quốc nhận huy chương đồng với 38 giây 43. Thái Lan cán đích thứ tư với 38 giây 49, đội hình gồm Nattawut Eiamudom, Soraorath Dabong, Chayut Khongsaprasit và Puripol Boonson chạy lượt cuối. Boonson vừa phá kỷ lục 100m và 200m tại ASIAD 2026. Khoảng cách giữa huy chương đồng và vị trí thứ tư là sáu phần trăm giây.

Ngay sau khi cuộc thi khép lại, ban tổ chức nhận ký hiệu khiếu nại và tạm thời điều chỉnh kết quả trên bảng điện tử. Đại diện Liên đoàn Điền kinh quốc tế xác nhận đội Thái Lan khiếu nại tình huống trao gậy của Trung Quốc ở lượt chuyển từ Zheng Ke Li sang Wang Zheng Jia. Nếu khiếu nại được chấp thuận, Đài Loan sẽ lên ngôi vô địch, Hàn Quốc nhận huy chương bạc và Thái Lan được đôn lên huy chương đồng. Trong lúc chờ phán quyết, ban tổ chức hủy các buổi họp báo của vận động viên nội dung 4x100m nam, đồng thời gỡ danh sách huy chương khỏi website đại hội. Sau hơn một giờ xem xét, ban trọng tài kết luận tình huống trao gậy của Trung Quốc trong chung kết không vi phạm luật, và kết quả ban đầu được giữ nguyên. Ở vòng loại, một tranh cãi tương tự đã xảy ra với Hàn Quốc: đội này ban đầu bị loại vì bị xác định trao gậy ngoài khu vực quy định, sau đó kháng cáo thành công và được khôi phục suất vào chung kết.

Phía Thái Lan, Puripol Boonson nói anh và đồng đội có chút tiếc nuối nhưng hài lòng vì đã nỗ lực hết mình. Chayut Khongsaprasit kể anh bất ngờ khi được góp mặt ở chung kết, bởi Chutithat Prueksanon chấn thương ngay trước giờ thi đấu. Huấn luyện viên chỉ thông báo cho anh khi anh đang ở khu vực khởi động. Anh nói mình đã cố gắng thi đấu tốt nhất vì người hâm mộ Thái Lan.

Để hiểu vì sao một chung kết bốn lượt chạy lại kết thúc bằng hơn một giờ nghị án, cần nhớ lại cấu tạo của luật. 4x100m là nội dung tiếp sức tốc độ, mỗi đội có bốn vận động viên, mỗi người chạy một lượt 100m, các đội chạy theo làn riêng. Theo luật của Liên đoàn Điền kinh thế giới, việc trao gậy chỉ được thực hiện trong khu vực chuyển tiếp dài 30m. Trước năm 2026, khu vực này gồm 20m trao gậy và 10m tăng tốc tách riêng; sau khi luật được điều chỉnh, vùng tăng tốc được gộp vào vùng trao gậy. Người chạy sau không được chạm vào gậy trước khi gậy vào khu vực chuyển tiếp, người chạy trước không được tiếp tục trao gậy khi đã rời khỏi khu vực này. Trao gậy ngoài phạm vi cho phép có thể khiến đội bị loại.

Ba mươi mét đó, ở tốc độ của một vận động viên chạy 100m dưới 10 giây, tương đương khoảng ba giây. Cây gậy nằm trong lòng bàn tay người nhận chưa đầy ba phần mười giây. Nghĩa là trong toàn bộ ba giây mà trọng tài quan sát, phần thời gian quyết định chỉ chiếm một phần mười, và phần đó lại xảy ra ở phía sau lưng của cả hai vận động viên. Các đội 4x100m trao gậy theo phương pháp “mù”: người nhận không quay lại nhìn đồng đội, người chạy trước đưa tay ra sau theo tín hiệu, người chạy sau phải căn chính xác thời điểm tăng tốc để đặt gậy vào tay đồng đội mà không làm gián đoạn đà chạy.

Tôi đã đứng ở khu vực chuyển tiếp trong nhiều buổi thi đấu điền kinh quốc gia. Ở đó, mỗi khu vực trao gậy thường chỉ có một giám định và một máy quay đặt ở góc khán đài. Khi tranh cãi xảy ra, phán quyết được đưa ra dựa trên trí nhớ của giám định và một thước phim mờ ở tốc độ khung hình thấp. Ở ASIAD, có camera tốc độ cao ở cả hai đầu vùng chuyển tiếp, có hệ thống quay chậm đối chiếu từng khung hình, có trọng tài chuyên trách nội dung tiếp sức, và có cả một quy trình nghị án trong đó bảng huy chương bị gỡ xuống. Khả năng khiếu nại thành công không nằm đều giữa các đoàn; nó phụ thuộc vào số máy quay mà đoàn đó có thể huy động cho một tình huống đã trôi qua trong ba phần mười giây. Đội chạy hay hơn chưa chắc là đội giữ được huy chương. Đội chứng minh được mình chạy hợp lệ mới là đội giữ được huy chương.

Điều đáng nói là thành tích tiếp sức luôn nhanh hơn tổng thành tích tốt nhất của bốn vận động viên cộng lại. Phần nhanh hơn đó không đến từ chân người mà đến từ sự ăn khớp giữa bốn người: một tay đưa đúng tầm, một người tăng tốc đúng nhịp, một người không giật mình khi bàn tay phía sau không thấy gậy. Trong bốn lượt chạy của Thái Lan, ba lượt trao gậy do người khác thực hiện. Boonson, người nhanh nhất giải, chỉ kiểm soát được lượt nhận gậy đầu tiên của mình. Nội dung duy nhất mà vận động viên chạy nhanh nhất đại hội có thể rời đường chạy trắng tay là tiếp sức, vì tốc độ chỉ chiếm một phần trong phương trình, phần còn lại nằm ở ba lần phối hợp mà anh không thể chạy thay ai. Nhìn bảng tỷ số, người ta thấy 38 giây 49. Nhìn vào vùng chuyển tiếp, người ta thấy ba lần cả bốn người phải tin nhau trong điều kiện không ai được phép ngoái đầu lại.

Ở nội dung nữ, tôi từng theo dõi các buổi tập tiếp sức của đội tuyển Việt Nam với cùng một quyển luật, cùng một vạch 30 mét, nhưng ít máy quay hơn hẳn. Với những đội không có ngân sách cho hệ thống hình ảnh, một khiếu nại đúng đắn cũng có thể chết vì không có gì để đối chiếu. Đó là phần bị bỏ qua khi khán giả chỉ nhìn thấy tấm huy chương.

45 phút bên lề sân cỏ, một đời không bao giờ cũ.

Điều khiến tôi dừng lại lâu nhất sau chung kết nằm ở chỗ hai tình huống gần giống nhau đã nhận hai phán quyết trái chiều trong cùng một ngày thi đấu. Hàn Quốc bị loại ở vòng loại, kháng cáo và được khôi phục. Trung Quốc bị khiếu nại ở chung kết, và kết quả được giữ nguyên. Cách giải thích êm ái nhất là các tình huống không giống nhau về chi tiết. Cách giải thích trung thực hơn là luật tiếp sức giao phán quyết cho con mắt người ở một khoảng thời gian ngắn hơn một cái chớp mi. Luật nói trao gậy ngoài phạm vi có thể khiến đội bị loại, và chữ “có thể” ấy là một khoảng trống được thiết kế cho phán đoán, cũng là khoảng trống mà mọi đoàn phải sống chung.

Trong khiếu nại, Thái Lan đã làm đúng phần việc của một đoàn thể thao nghiêm túc. Họ không phàn nàn về trọng tài trên báo chí, họ nộp ký hiệu khiếu nại và để quy trình chạy. Ban tổ chức cũng hành xử đúng khi gỡ bảng huy chương chứ không để một kết quả chưa chắc chắn đứng đó vài giờ. Nhưng phần việc bị đẩy lên vai vận động viên thì đáng nói hơn. Chayut Khongsaprasit biết mình vào chung kết trong phòng khởi động. Anh phải thực hiện một lần trao gậy mù với người đồng đội chưa từng chạy cạnh mình đủ nhiều, trước mặt khán đài, trong một nội dung mà mười năm tập luyện có thể bị xóa bằng một nhịp tăng tốc lệch. Yêu cầu một vận động viên chứng minh bản thân trong điều kiện như vậy là tàn nhẫn, và nó khác hoàn toàn với việc để một người vừa chấn thương ngồi ngoài.

Một bản hợp đồng có ngày hết hạn, nhưng một câu chuyện đời người thì không.

Sau đêm ấy, điều tôi nghĩ tới không phải là tấm huy chương của Trung Quốc, mà là các đội tiếp sức nữ ở những giải quốc gia, nơi ba mươi mét được đo bằng một chiếc máy quay duy nhất và một giám định đã đứng ngoài nắng ba tiếng. Khi sân vận động trống rỗng, những tiếng nói bình thường bỗng trở thành thủ lĩnh. Luật dành cho họ giống hệt luật ở ASIAD, chỉ có khả năng tự bảo vệ mình là khác. Nếu vùng chuyển tiếp là nơi quyết định huy chương, ai sẽ trả tiền cho camera ở vùng chuyển tiếp?