Đôi cánh bị bỏ quên: khi bóng đá đồng nhất hóa chính mình

Buổi chiều muộn ở Formello, khi ánh đèn sân tập vừa bật lên và mùi cỏ vừa được tưới còn vương lại trong không khí, tôi đứng bên đường biên nhìn một cầu thủ trẻ lặp đi lặp lại một động tác duy nhất: nhận bóng bằng chân trái, xoay người vào trong, rồi sút. Cậu ấy làm điều đó hai mươi lần, rồi ba mươi lần, cho tới khi trái bóng đi đúng vào vạch phấn mà huấn luyện viên đã vẽ sẵn ở rìa vòng cấm. Không ai bảo cậu phải ôm lấy đường biên nữa. Ở sân tập, tôi bắt gặp một cầu thủ khóc vì đường chuyền hỏng, và cũng chính ở nơi đó, tôi nhận ra rằng cả một kiểu cầu thủ đang lặng lẽ biến mất khỏi bóng đá hiện đại — không phải vì họ kém cỏi, mà vì không còn ai muốn gọi tên họ nữa.

Những ai lớn lên cùng bóng đá thập niên chín mươi hẳn còn nhớ một hình ảnh quen thuộc: cầu thủ chạy cánh dán người vào vạch biên, nhận bóng gần khán đài, rồi dùng tốc độ cùng một cú tạt chuẩn xác để đưa bóng vào vòng cấm. Đó là thời của những đôi cánh thực thụ, khi người ta gọi họ đúng theo cái tên của nghề: người tạo ra chiều rộng, người kéo giãn hàng phòng ngự đối phương, người biến đường biên thành mặt trận. Một đội bóng chơi 4-4-2 kinh điển đặt hai cầu thủ như vậy ở hai biên, và gần như toàn bộ lối chơi xoay quanh khả năng tạt bóng của họ. David Beckham là biểu tượng của mẫu cầu thủ này: không nhanh nhất, không rê bóng hay nhất, nhưng quả tạt của anh là thứ vũ khí có thể định đoạt số phận một trận đấu. Ryan Giggs, người chơi bên cánh trái suốt hơn hai thập niên, là một ví dụ khác cho mẫu cầu thủ mà ngày nay các học viện gần như không còn đào tạo nữa.

Rồi bóng đá đổi thay. Hậu vệ biên trở nên tấn công hơn, hàng tiền vệ cần kiểm soát khu vực giữa sân, và các huấn luyện viên bắt đầu tìm cách tạo ra ưu thế số đông ở những vùng không gian hẹp. Từ đó, người ta kéo cầu thủ chạy cánh vào trong. Thuật ngữ cầu thủ đảo cánh ra đời, và trong vòng một thập niên, nó biến từ một ý tưởng chiến thuật thành tiêu chuẩn gần như bắt buộc ở mọi đội bóng lớn. Đứa trẻ ở Formello mà tôi quan sát chiều hôm ấy không hề vô tình xoay người vào trong — cậu ấy đang được dạy để trở thành phiên bản cầu thủ mà bóng đá hiện tại cho là đúng. Khi sân vắng bóng người, tôi nghe rõ tiếng thở của trận đấu, và tiếng thở ấy bây giờ đều đặn hơn, đều đặn tới mức đáng ngại.

Điều gì thực sự diễn ra khi một cầu thủ chạy cánh đảo vào trong? Trước hết, cậu ta đặt chân thuận ở phía trong, hướng về khung thành. Một cầu thủ thuận chân trái sẽ chơi ở cánh phải, và thay vì tạt bóng bằng chân trái, cậu dùng chính chân trái để dứt điểm. Về mặt hình học, đó là một thay đổi nhỏ; về mặt chiến thuật, đó là một cuộc cách mạng. Khi cầu thủ chạy cánh bó vào, hậu vệ biên phía sau cậu lao lên chiếm lấy đường biên, tạo thành một cặp đôi có thể luân chuyển vị trí liên tục. Đối phương buộc phải chọn: theo cầu thủ đảo cánh vào trong và để lộ hành lang biên, hoặc giữ hành lang biên và để cậu ta tự do ở rìa vòng cấm. Chính sự lưỡng nan ấy là nguồn gốc sức mạnh của mẫu cầu thủ này.

Dữ liệu cho thấy hiệu quả của lựa chọn này là có thật. Mùa giải 2026-2026, Mohamed Salah ghi 32 bàn tại Premier League trong màu áo Liverpool, một kỷ lục cho mùa giải 38 vòng, theo thống kê của ban tổ chức giải. Salah chơi như một cầu thủ chạy cánh phải đảo vào trong, và phần lớn số bàn thắng của anh đến từ những pha dứt điểm bằng chân trái ở vùng không gian nằm giữa hậu vệ biên và trung vệ đối phương. Trước đó, Arjen Robben đã biến động tác cắt vào bằng chân trái thành một thứ gần như không thể phòng ngự, dù cả thế giới đều biết anh sẽ làm gì. Những ví dụ ấy thuyết phục các huấn luyện viên rằng con đường ngắn nhất tới khung thành không phải lúc nào cũng đi qua đường biên. Khi một mẫu cầu thủ chứng minh được hiệu quả bằng bàn thắng, nó nhanh chóng trở thành hình mẫu để sao chép.

Nhưng khi mọi đội bóng cùng đi theo một con đường, bóng đá bắt đầu phẳng đi. Điều đáng lo không nằm ở sự lên ngôi của cầu thủ đảo cánh, mà ở cách nó âm thầm xóa sổ một mẫu cầu thủ khác, biến sự đa dạng chiến thuật thành một thứ xa xỉ. Giờ đây, gần như mọi học viện đều đào tạo cầu thủ chạy cánh theo cùng một công thức: chân thuận hướng vào trong, ưu tiên dứt điểm, xem tạt bóng như phương án dự phòng. Cầu thủ chạy cánh thuận chân phải chơi ở cánh phải — người xưa gọi họ là những cầu thủ chạy cánh thật — dần trở thành một món hàng hiếm, và trong mắt nhiều nhà tuyển trạch, là món hàng lỗi thời. Sự thay đổi ấy không chỉ diễn ra ở một giải đấu. Tôi từng xem những trận ở Serie A, Premier League rồi Champions League, và ở đâu tôi cũng thấy cùng một bức tranh: hai cầu thủ chạy cánh bó vào trong, hai hậu vệ biên dâng cao, và một khoảng trống mênh mông nơi đường biên từng là mặt trận.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, hệ quả rõ nhất xuất hiện ở những trận cầu bế tắc. Khi đối phương dựng một khối phòng ngự dày đặc trước vòng cấm, thứ mà đội bóng cần lại chính là người có thể kéo giãn hàng thủ ra tận đường biên và tạo ra một quả tạt từ cánh. Nhưng đội bóng ấy thường không còn ai làm được việc đó nữa, bởi cầu thủ chạy cánh của họ đã được huấn luyện để bó vào trong, và trái bóng cứ loanh quanh mãi trước hàng thủ. Tôi đã ngồi trên khán đài Olimpico nhiều buổi tối như thế, nhìn một đội bóng luân chuyển bóng thật đẹp ở khu vực giữa sân nhưng tuyệt vọng tìm một đường tạt. Màn hình nháy liên tục, nhưng trái bóng vẫn lăn theo nhịp cũ. Cái nhịp cũ ấy, đôi khi, là thứ duy nhất có thể phá vỡ một hàng phòng ngự đã học thuộc lòng mọi phương án tấn công trung lộ.

Câu chuyện bên ngoài thường được kể như một quy luật tiến hóa: bóng đá phát triển, và cầu thủ chạy cánh truyền thống bị đào thải vì họ lỗi thời. Tôi không tin vào cách kể đó. Điều đang diễn ra không hẳn là tiến hóa, mà là một sự đồng nhất hóa, và sự đồng nhất hóa luôn đi kèm cái giá của nó. Khi mọi đội bóng đều muốn một cầu thủ chạy cánh phải đảo vào trong, họ tối ưu hóa lối chơi của mình, nhưng đồng thời tự tước đi khả năng phản ứng trước những đối thủ được tổ chức khác biệt. Một hàng phòng ngự chơi thấp, đông người và kỷ luật sẽ thoải mái đối phó với những cú sút xa từ rìa vòng cấm, bởi đó là thứ nó đã luyện tập mỗi tuần. Thứ nó không luyện tập đủ là những quả tạt bóng từ đường biên, những pha đi bóng qua người ở sát vạch biên, những tình huống mà chiều rộng sân bị khai thác đến tận cùng.

Ở sân tập, tôi từng chứng kiến một huấn luyện viên dạy cầu thủ trẻ rằng tạt bóng là lựa chọn cuối cùng. Cách nói ấy phản ánh một định kiến đang lan rộng, và định kiến thì không bao giờ trung lập. Việc xóa sổ cầu thủ chạy cánh truyền thống không hẳn là một quy luật tự nhiên của bóng đá; đó là một lựa chọn của con người, và mọi lựa chọn đều có thể bị chất vấn. Tôi không đòi hỏi bóng đá quay lại thời 4-4-2. Tôi chỉ tự hỏi liệu chúng ta có đang ném đi một công cụ vẫn còn giá trị, chỉ vì nó không còn hợp mốt.

Thời đại ai cũng nói nhanh, nhưng bóng đá cần người nghe chậm. Có lẽ điều một nền bóng đá cần không phải là thêm một cầu thủ đảo cánh nữa, mà là người dám giữ lại một cầu thủ chạy cánh thuần túy, dạy cậu ta tạt bóng, và tin rằng đường biên vẫn còn chỗ cho những nhịp chân khác biệt. Trận đấu tiếp theo sẽ cho chúng ta câu trả lời, nếu ta chịu ngồi lại đủ lâu để nghe.