Bạo lực sân cỏ V-League: gốc rễ nằm ở khâu đào tạo huấn luyện viên trẻ

Trong quãng đầu mùa giải, ban kỷ luật của giải vô địch quốc gia phải họp nhiều hơn hẳn mọi năm. Một hậu vệ đang khoác áo đội tuyển quốc gia nhận án treo giò bốn trận sau pha vào bóng bằng gầm giày với Doãn Ngọc Tân. Ít lâu sau, Đình Bắc, chân sút trẻ đang lên, bị hai cầu thủ khác nhau là Tấn Sinh và Văn Sơn lần lượt đốn ngã có chủ đích, ở những tình huống mà bóng đã đi qua từ lâu.

Ba sự cố trong một quãng ngắn. Cùng một kiểu phạm lỗi: người tấn công đã vượt qua, người phòng ngự chọn gầm giày thay vì chọn vị trí.

Là cựu cầu thủ, tôi không cần xem băng để biết ai đang chạy sai chỗ. Nhưng để hiểu vì sao một cầu thủ ở thế thua lại chọn cách phạm lỗi ấy, băng hình không trả lời được.

Một chuyên gia bóng đá châu Âu, người đã nhiều lần trả lời báo Dân trí về chủ đề này, đưa ra cách lý giải khác hẳn thói quen của dư luận trong nước. Ông nói về việc dạy bóng đá, chứ không nói về đạo đức cầu thủ.

Theo quan sát của ông, ai theo dõi giải Việt Nam vài năm đều thấy lối chơi nặng thể lực là chuyện cũ, không phải hiện tượng mới. Đầu mùa, khi hàng loạt suất đá chính còn bỏ ngỏ, cầu thủ vào bóng quyết liệt hơn để giành vị trí. Mưa lớn và mặt cỏ kém khiến pha bóng dễ mất kiểm soát. Nhưng với ông, đó là điều kiện làm nặng thêm vấn đề, chứ không sinh ra nó. Sửa mặt cỏ không sửa được thói quen.

Trọng tâm lập luận của vị chuyên gia nằm ở chỗ khác: cách vào bóng là kỹ năng được dạy, chứ không phải bản năng. Cầu thủ trẻ học cách xoạc bóng, học cách tranh chấp tay đôi, học cả cách tôn trọng đối thủ — hoặc không học gì trong số đó. Khi người dạy thiếu bài bản, người học tự chế ra cách riêng; và cách riêng của một cầu thủ mười bảy tuổi ở thế thua thường là gầm giày.

Điểm mấu chốt: kỹ năng vào bóng và ý thức tôn trọng đối thủ chưa từng được dạy đến nơi đến chốn ở bậc huấn luyện trẻ, và đó mới là gốc của vấn đề.

Vị chuyên gia cho rằng nhiều huấn luyện viên trẻ ở Việt Nam dựa chủ yếu vào kinh nghiệm thi đấu hoặc kinh nghiệm bóng đá đường phố, thay vì bằng cấp được đào tạo bài bản. Giải pháp ông nhấn mạnh là những huấn luyện viên có chứng chỉ, được đào tạo tử tế và cập nhật thường xuyên.

Ông còn đi xa hơn một bước: một số môi trường tập luyện khuyến khích cầu thủ trẻ chơi rắn hoặc gây áp lực tâm lý lên đối thủ. Nói cách khác, ở những nơi đó, sự quyết liệt được thưởng thay vì bị chỉnh.

Cơ chế lan truyền thì đơn giản và đáng lo. Cầu thủ trẻ luôn nhìn đàn anh làm gương. Khi cấp chuyên nghiệp chấp nhận va chạm quá mức, cấp phong trào và cấp trẻ coi đó là bình thường. Kỷ luật ở V-League vì thế vượt ra ngoài phạm vi một giải đấu; nó là một can thiệp vào giáo dục bóng đá.

Và thói quen thì rất khó sửa khi đã thành hình. Một cầu thủ hai mươi bảy tuổi vào bóng bằng gầm giày không cần được thuyết phục về đạo đức; anh ta cần được dạy lại một kỹ năng chưa từng được dạy. Ở độ tuổi đó, hiệu suất của việc dạy lại rất thấp.

Tôi từng viết một bài không ai đọc. Ba năm sau, nó thành giáo án của tôi. Chuyện dạy cách vào bóng cũng vậy: nó không tạo ra tiêu đề, nhưng nó quyết định mười năm sau giải đấu có còn phải họp kỷ luật mỗi vòng hay không.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu V-League của tôi, có một dấu hiệu mà bảng thống kê không bao giờ phản ánh: cùng một cầu thủ bị đốn hai lần bởi hai đối thủ khác nhau trong một quãng ngắn. Một pha bóng riêng lẻ thì khó kết luận. Nhưng khi nó lặp lại có chọn lọc, đó là dấu vết của ý định, không phải của sự vụng về. Đây là chỗ mà khung lý giải "giáo dục" chưa chạm tới: dạy kỹ năng không thay thế được việc xử lý hành vi có mục đích, và muốn xử lý thì mẫu quan sát phải đủ lớn, đủ dài, chứ không thể chốt sau một vòng đấu.

Cũng cần nói thẳng về giới hạn của nguồn tin. Vị chuyên gia này không được nêu tên, không có đơn vị công tác, không kèm bằng chứng định lượng. Ông đưa ra một khung lý giải, không đưa ra dữ liệu. Nên đọc đó như một hướng phân tích, không phải một kết luận đã kiểm chứng.

Thêm một áp lực cấu trúc mà mọi chương trình giáo dục đều phải đối mặt: bóng đá chuyên nghiệp thưởng cho kết quả, không thưởng cho cách chơi. Một huấn luyện viên đang chịu sức ép điểm số sẽ không gạt khỏi đội hình cầu thủ rắn nhất của mình chỉ vì một pha vào bóng quá đà. Chừng nào điểm vẫn quan trọng hơn văn hóa chơi, chừng đó giáo dục chỉ là nửa giải pháp.

Về khung hình phạt, tiêu chí đánh giá không phải độ nặng của án, mà là tính nhất quán và tỷ lệ tái phạm. Nếu các pha bóng nguy hiểm vẫn tiếp diễn sau khi án đã tăng, thì chính biện pháp đang được dùng đã trượt mục tiêu. Hình phạt có hai chức năng: trừng trị hành vi đã xảy ra và ngăn hành vi tiếp theo. Chức năng thứ hai mới đáng đo.

Bài học từ đường hầm: sự im lặng trước trận nói nhiều hơn mọi cuộc họp báo. Cầu thủ biết chính xác trận này mình được phép đi tới đâu, và chính vì biết nên họ mới đi tới đó.

Giữa mùa giải hỗn loạn, người quân sư cần nhất là sự tỉnh táo của kẻ đứng ngoài. Trách nhiệm ở đây bị chia cho hai tổ chức: liên đoàn và đơn vị tổ chức giải. Chia trách nhiệm mà không chia thẩm quyền thường dẫn tới một kết cục quen thuộc: không ai chịu trách nhiệm.

Trong những vòng đấu tới, thứ đáng theo dõi không phải thêm một án treo giò, mà là ba thứ: số pha vào bóng nguy hiểm mỗi vòng, độ lệch giữa các án dành cho những hành vi tương tự, và việc đào tạo, cấp chứng chỉ cho huấn luyện viên trẻ có được đặt lên bàn làm việc của những người có quyền hay không.

Nếu đến vòng thứ mười mà một pha đốn người từ phía sau vẫn chỉ đổi lấy một án nhẹ hơn án của lần trước, thì vấn đề chưa bao giờ nằm ở điều lệ. Nó nằm ở chỗ không ai muốn trả giá cho việc sửa nó.