Bầu Thụy, mục tiêu 600-1.000 tỷ đồng mỗi năm và phép thử tự chủ của bóng đá Việt Nam

Một tờ danh sách đề cử thường không có gì đáng đọc nếu chỉ nhìn vào chức danh. Liên đoàn Bóng đá Việt Nam (VFF) vừa công bố danh sách đề cử các vị trí chủ chốt và ủy viên Ban chấp hành nhiệm kỳ 10 (2027-2031). Ở ghế Chủ tịch có ba cái tên: ông Trần Quốc Tuấn, Chủ tịch đương nhiệm; ông Nguyễn Xuân Vũ, Phó Chủ tịch phụ trách truyền thông nhiệm kỳ 9; và ông Nguyễn Đức Thụy, Phó Chủ tịch HĐQT Sacombank, chủ CLB Ninh Bình.

Thứ khiến tôi dừng lại lâu hơn cả là một dòng trong chương trình hành động của ứng viên thứ ba: từ năm 2027, huy động 600-1.000 tỷ đồng mỗi năm cho bóng đá Việt Nam, từ xã hội hóa, tài trợ, hợp tác doanh nghiệp, thương quyền, nội dung số và dịch vụ bóng đá.

Tôi đã có mặt ở những khán đài mà ghế trống nhiều hơn người. Một buổi chiều hạng Nhất, tôi đếm được khán giả trên khán đài A bằng số ngón tay của hai bàn tay. Trận đấu vẫn diễn ra. Vẫn có bàn thắng. Vẫn có một cầu thủ quỳ gối ăn mừng trước khoảng không. Sân vận động trống không thiếu âm thanh, nó thiếu tiếng tim người. Khi thiếu tiếng tim người, mọi bài toán tài chính của bóng đá Việt Nam đều khó hơn rất nhiều so với trên giấy.

Bối cảnh: một kiến trúc, không chỉ một dòng tiền

Chương trình hành động của ông Nguyễn Đức Thụy có một kiến trúc khá rõ. Đi kèm mục tiêu huy động là cam kết quản lý: toàn bộ nguồn lực phải dùng đúng mục đích, công khai, minh bạch, có kiểm toán và chịu sự giám sát của các thành viên VFF. Ông cam kết từ năm 2027 bảo đảm 100% kinh phí hoạt động và phát triển bóng đá thuộc trách nhiệm VFF bằng nguồn xã hội hóa và nguồn thu tự tạo, không sử dụng ngân sách nhà nước.

Đi kèm là một đề nghị cụ thể với cơ quan quản lý: khoản ngân sách khoảng 80 tỷ đồng cấp hằng năm cho các nhiệm vụ bóng đá nên được xem xét điều chỉnh cách phân bổ, ưu tiên cho những môn cần thêm kinh phí, đặc biệt là các môn có khả năng cạnh tranh huy chương tại ASIAD và Olympic. Nói cách khác, VFF tự nguyện rút khỏi danh sách nhận ngân sách nhà nước.

Phần còn lại của chương trình là một hệ thống các mức hỗ trợ chạm vào từng tầng của bóng đá Việt Nam. Từ năm 2027: 2-3 tỷ đồng mỗi năm cho mỗi liên đoàn địa phương đủ điều kiện; gói 3 tỷ đồng mỗi mùa cho mỗi CLB V-League, 2 tỷ đồng cho mỗi CLB hạng Nhất và 2 tỷ đồng cho mỗi CLB bóng đá nữ. Về hệ thống thi đấu, VFF sẽ phối hợp với Công ty VPF, các CLB và chuyên gia nghiên cứu phương án mở rộng quy mô, trong đó có V-League 16-18 đội và hạng Nhất 18-20 đội. Bóng đá nữ hướng tới hệ thống 8-10 đội hoạt động ổn định, khuyến khích các CLB V-League lập đội nữ, liên kết hoặc đứng ra bảo trợ.

Về con người, mục tiêu là đào tạo thêm ít nhất 20 cán bộ về ngoại ngữ, quản trị, nghiệp vụ từ năm 2027; phấn đấu đến năm 2030 có thêm ít nhất 5-10 nhân sự Việt Nam được tuyển dụng, bổ nhiệm hoặc giao nhiệm vụ thường xuyên tại AFF, AFC, FIFA; đầu tư chuyên sâu cho khoảng 10-20 trọng tài và trợ lý trọng tài có triển vọng để tăng cơ hội điều hành những trận đấu quan trọng ở châu Á. Với cầu thủ và đội ngũ chuyên môn, trọng tâm là những điều kiện trực tiếp phục vụ tập luyện và thi đấu: sân bãi, dinh dưỡng, y tế, phục hồi thể lực.

Phân tích: phép tính không được nói ra

Đọc kỹ sẽ thấy một phép tính mà chương trình không nói ra. Nếu V-League có 14 CLB, hạng Nhất khoảng 12 và giải nữ khoảng 8-10 đội, tổng gói hỗ trợ theo mùa rơi vào khoảng 85-95 tỷ đồng, chưa kể 2-3 tỷ cho mỗi liên đoàn địa phương đủ điều kiện. Đặt cạnh khoản 80 tỷ đồng ngân sách nhà nước mà VFF đề nghị rút khỏi, hai vế gần như triệt tiêu nhau. Chương trình không tạo thêm tiền cho bóng đá Việt Nam ở tầng cơ sở; nó đổi người trả tiền, từ ngân sách công sang doanh nghiệp, và giữ nguyên quy mô dòng chảy.

Cách đọc này không nhằm chỉ trích. Nó chỉ ra bản chất của một chương trình tự chủ ở giai đoạn đầu: chưa thể tạo ra của cải mới, chỉ có thể tái cấu trúc quyền sở hữu và trách nhiệm. Câu hỏi thực sự nằm ở chỗ khác: phần tăng thêm sẽ đến từ đâu?

Theo chính chương trình, phần tăng thêm nằm ở quy mô giải. V-League 16-18 đội thay vì 14 đội mang hình hài của một quyết định tài chính nhiều hơn một quyết định thuần túy thể thao. Ở thể thức vòng tròn hai lượt, 14 đội cho 26 vòng, 16 đội cho 30 vòng, 18 đội cho 34 vòng. Mỗi vòng thêm là một lượt hàng quảng cáo, một gói bản quyền, một buổi phát sóng, một trận đấu bán được vé. Mở rộng giải, xét đến cùng, là mở rộng hàng tồn kho thương mại — và đó là lý do nó xuất hiện trong một chương trình tài chính, không phải trong một chương trình chuyên môn.

Nhưng hàng tồn kho chỉ có giá khi có người mua. Trong những năm theo dõi V-League từ khán đài và qua màn hình, tôi thấy bản quyền truyền thông của giải nhiều lần được bán với giá thấp hơn rất nhiều so với lượng khán giả thực tế, còn doanh thu ngày thi đấu gần như bằng không ở phần lớn các sân. Nếu hai nguồn này không thay đổi, việc tăng số đội chỉ làm tăng chi phí vận hành của chính các CLB, những đơn vị vốn sống nhờ tài trợ của doanh nghiệp mẹ. Khi ấy, gói 3 tỷ đồng mỗi mùa mang tính trợ cấp nhiều hơn tính đầu tư. Bóng đá Việt Nam đã có hai mươi năm kinh nghiệm cho thấy trợ cấp không tạo ra cấu trúc mới, nó chỉ giữ cấu trúc cũ đứng yên.

Một chi tiết tôi cho là quan trọng hơn cả mức tiền nằm ở cuối chương trình: đánh giá hiệu quả phải dựa trên kết quả thực tế, đi kèm cơ chế giám sát từ các thành viên. Với một tổ chức từng bị chỉ trích vì thiếu minh bạch trong phân bổ nguồn lực, việc đặt kiểm toán và giám sát thành điều kiện đi kèm của dòng tiền mới là thay đổi có tính bước ngoặt. Tiền vào bóng đá Việt Nam chưa bao giờ thiếu bằng sự tin cậy vào cách tiền được tiêu.

Góc phản trực giác: chỗ rủi ro nhất lại là chỗ cấp tiến nhất

Điều cấp tiến nhất trong chương trình của ông Nguyễn Đức Thụy nằm ở một con số nhỏ hơn nhiều: việc tự nguyện từ bỏ 80 tỷ đồng ngân sách nhà nước. Trong một nền thể thao mà hầu hết liên đoàn đều xếp hàng chờ ngân sách, một ứng viên Chủ tịch đứng ra nói “chúng tôi tự lo” là tuyên bố về thể chế, không phải về tài chính.

Chính vì thế, nó cũng là rủi ro lớn nhất. Bóng đá Việt Nam từng chứng kiến những giai đoạn mà vài doanh nghiệp lớn đóng vai trò trụ đỡ, và khi họ xoay trục, cả hệ thống chao đảo. Một nền bóng đá tự chủ về danh nghĩa nhưng phụ thuộc vào chu kỳ kinh doanh của vài tập đoàn thì mong manh chẳng kém nền bóng đá sống bằng ngân sách; nó chỉ đổi chủ nợ. Nhà vô địch sụp đổ không phải vì yếu, mà vì chúng ta quen nhìn họ đứng. Bóng đá Việt Nam cũng vậy: nó không sụp vì thiếu tiền, mà vì cả hệ thống quen được nuôi.

Tư duy của một người làm ngân hàng đem lại lợi thế về dòng tiền, kiểm toán, hợp đồng. Nhưng bóng đá là ngành có chu kỳ dài hơn một báo cáo quý. Một lứa cầu thủ cần tám đến mười năm. Một học viện cần mười lăm năm để hoàn vốn bằng những cái tên bán được. Trong chương trình, phần nói về học viện, trường học và lộ trình đào tạo trẻ vẫn mỏng hơn phần nói về các gói hỗ trợ. Đó là điểm mù quen thuộc: người ta dễ cam kết với thứ đo được trong một mùa giải hơn là thứ chỉ đo được trong một thập kỷ.

Có một thước đo tôi tin hơn mọi con số tài trợ: 5-10 nhân sự Việt Nam làm việc thường xuyên tại AFF, AFC, FIFA vào năm 2030. Ghế trong phòng họp của bóng đá châu lục không mua được bằng tiền tài trợ. Nó chỉ đến khi hệ thống đào tạo cán bộ của một quốc gia đủ dày. Gương mặt cầu thủ kể trận đấu mà bảng tỷ số không bao giờ hiển thị; và gương mặt của một nền bóng đá hiện ra rõ nhất ở hành lang các liên đoàn, nơi không có bảng tổng kết tài trợ nào treo lên.

Kết

Cuộc bầu cử VFF nhiệm kỳ 10 sẽ được quyết bằng phiếu, nhưng nó sẽ được đánh giá bằng một thứ khác: liệu bóng đá Việt Nam có chịu nổi việc bị cai sữa. Một nền bóng đá tự kiếm được 1.000 tỷ đồng mỗi năm là một nền bóng đá đã trưởng thành. Một nền bóng đá chỉ đổi được người trả tiền thì vẫn đang ở tuổi ăn học. Và câu hỏi nên dành cho cả ba ứng viên là: sau bốn năm nữa, nếu dòng tiền tài trợ dừng lại, bóng đá Việt Nam còn đứng được bao lâu?